Berichten

De koepelgevangenis in Autun

Het culturele erfgoed in Autun kun je best veelzijdig noemen: vele oude en middeleeuwse gebouwen, zowel religieus als seculier, waaronder een koepelgevangenis (panopticum), de enige die nog bewaard is gebleven in Frankrijk.

Voordat de gevangenis werd opgenomen in het uitbreidingsproject van het musée Rolin, heeft de gemeentelijke archeologische dienst er een studie verricht, waarbij alle graffiti werden geregistreerd die de gevangenen er in de loop van de eeuw van bewoning hadden achtergelaten.

De gevangenis van Autun, gebouwd in 1852 door architect André Berthier, is gebaseerd op een circulair systeem dat panoptisch wordt genoemd en werd bedacht door de Engelse filosoof en hervormer Jeremy Bentham.

(Een panopticum of panopticon is een gebouw dat bestaat uit een centrale hal met daarrond ringen van cellen over verschillende verdiepingen gestapeld. Een cel heeft twee ramen: één naar buiten en één naar de centrale hal gericht. Eén opzichter in de hal volstaat om alle bewoners te bewaken. Het werd vroeger gebruikt als gevangenis, als school, als werkplaats of ziekenhuis).

De gevangenis van Autun, die van meet af aan zeer onaangenaam was om in te wonen, heeft maar weinig veranderingen ondergaan. Wijzigingen werden eerder aangebracht in het gebruik van de cellen dan in de bouw. Daarom is deze gevangenis ook zo zeldzaam.

De geschiedenis

Sinds een jaar onderzoekt de gemeentelijke dienst voor archeologie van Autun het gebouw, met een eerste diagnosefase die in december 2020 begon, en een tweede tussen juli en oktober. Archeologe Clarisse Couderc: ‘We wilden onderzoeken wat er aan archeologisch materiaal aanwezig was. We probeerden uit te vinden hoe deze gevangenis was ingericht, daarna bestudeerden we de graffiti op de muren en deuren. De gevangenis werd geopend in 1856 en gesloten tussen 1954 en 1956. Het werd vervolgens verkocht aan een particulier die er een garage en opslagruimte van maakte voordat de stad het uiteindelijk in 2003 verwierf.’

Liefdesverklaringen, geloofsuitingen, kalenders, gedichten…

Vierhonderd graffiti werden ontdekt op de meest recente pleisterlagen. De archeoloog heeft een speciale opleiding moeten volgen om dit soort tekeningen vast te leggen en te ontcijferen. De berichten en tekeningen werden eerst gelokaliseerd om vervolgens dertig tot veertig foto’s met verschillende flitsinstellingen te maken. De beelden werden daarna samengevoegd door een softwareprogramma dat het mogelijk maakte met het licht te spelen om de op de muren gegraveerde beelden beter te kunnen lezen.

De beelden getuigen van de behoefte van de gevangenen van alle leeftijden en herkomst om hun verblijf in de gevangenis te markeren. Voornamen, kalenders, boten, landschappen, dieren of het bombarderen van een dorp tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn nauwkeurig gegraveerd of met potlood getekend. ‘We hebben religieuze teksten gevonden, maar ook beschrijvingen van maaltijden, liefdesverklaringen en veel verwijzingen naar Algerije, Oran (de tweede stad van Algerije) in het bijzonder. Wij beschikken ook over een groot aantal data en namen die ons in staat stellen de gevangenisarchieven te raadplegen om meer over deze gevangenen te weten te komen.

We moesten ons eerst verdiepen in wat in de wetenschap stratigrafie heet, de bestudering van de oorsprong, samenstelling, spreiding en opeenvolging van de z.g. strata oftewel lagen (verflagen en pleisterlagen),’ zegt Yannick Labaune, archeoloog van de gemeente.

Omdat deze graffiti als schade werd gezien, werden de muren regelmatig opnieuw geschilderd. We weten dat de hele gevangenis in de 19e eeuw rood was geverfd, terwijl het huis van de directeur blauw was geverfd,’ legt Clarisse Couderc uit, die enkele maanden heeft samengewerkt met Amélie Roger, een archeologe die op contractbasis was ingehuurd.

Registreren en documenteren van de graffiti

Tijdens toekomstige werkzaamheden voor de herinrichting van de gevangenis in het kader van de uitbreiding van het Musée Rolin zouden de tekeningen en berichten bedekt of vernietigd kunnen worden en daarmee verloren kunnen gaan. Doordat ze nu geregistreerd en gedocumenteerd zijn zullen de sporen van deze inscripties bewaard blijven.

We hebben het met onze studie en werkzaamheden kunnen veiligstellen. Wij zullen de inventarisatie samen met de catalogus van foto’s aan het ministerie van Culturele Zaken overhandigen. Het geeft een mooi totaalbeeld van het gebouw en zijn potentieel. Het is voor ons een echte uitdaging om hiermee het belang van deze studie aan te tonen. Het zeer rijke Autun heeft namelijk naast de Romeinse periode of de Middeleeuwen nog andere schatten op haar grondgebied die misschien als minder interessant worden beschouwd maar dat zeker niet zijn’, vertrouwt Yannick Labaune ons toe.

Een deel van de cellen zal worden bewaard en aan het publiek worden getoond om te laten zien hoe deze gevangenis eruit heeft gezien. Autun zal een nieuw facet van zijn culturele erfgoed onthullen met deze panoptische gevangenis, uniek in Frankrijk. De integratie ervan in een groot ontwikkelingsproject zal het weer tot leven brengen, want, zoals Yannick Labaune het ons toevertrouwt, ‘archeologie mag nooit een belemmering zijn’.

Tot voor kort werd graffiti niet erg serieus genomen, maar nu wordt het bestudeerd omdat het ons veel vertelt over de sociologie van de gevangenen, hun levensomstandigheden en hun idealen, en omdat het de geschiedenis van een speciale plaats een beetje levendiger maakt.

Een panoptisch seizoen in Autun

Vrijdag 19 november om 20.30 uur

Cinéma Arletty in Autun: vertoning van de documentaire Il n’y aura plus de nuit een ontmoeting met de regisseur en leden van het Maison du patrimoine oral de Bourgogne.

Van vrijdag 19 tot zondag 21 november

Déprisonner: surveiller, enfermer et déporter pendant la Seconde Guerre mondiale. Gratis toegang. Informatie op www.deprisonner.org

Vrijdag 3 en zaterdag 4 december

Studiedagen over de voormalige ronde gevangenis van Autun met conferenties gedurende twee dagen over panopticisme, de bouw en de werking van deze gevangenis. Gratis. In de stadsschouwburg.

Zaterdag 4 december om 20:30 uur

Vertoning in de bioscoop Arletty van de film Bruno Reidal van Vincent le Port, waarvan sommige scènes in 2019 in de gevangenis zijn opgenomen. Vertoning gevolgd door een ontmoeting met de directeur.

Van 3 tot 10 december

Tentoonstelling Amnesty International en de gevangenis bij de ingang van het stadhuis en in het Lycée Bonaparte.

Van 3 december tot 28 februari

Het einde van een gevangenis, tentoonstelling van Ferrante Ferranti’s foto’s in het Musée Rolin.

Van 22 tot 23 januari

Bij het MPOB ( Maison du patrimoine oral de Bourgogne) in Anost: final de déprisonner.

Van gevangenen wordt verwacht dat ze een cultuur van gehoorzaamheid ontwikkelen

Théophile Lavault, doctor in de politieke filosofie, is sinds september 2020 aan het werk bij het Maison du patrimoine oral de Bourgogne. Hij kreeg de opdracht de archieven van het departement te doorzoeken. ‘Er zijn meer dan 8.500 vellen papier met documenten over de geschiedenis van de gevangenis en de gevangenenregisters, waarin we bijna de hele geschiedenis van de gevangenis hebben, met uitzondering van de Tweede Wereldoorlog, tijdens welke de gevangenis door de Gestapo werd bestuurd. Het is een wetenschappelijk werk dat zich richt op de geschiedenis van de architectuur en deze in dialoog brengt met de sporen die door de gevangenen zijn achtergelaten,’ aldus de jonge filosoof.

Landloperij bestraft met gevangenisstraf

Uit deze archieven kon hij informatie putten over de mensen die in deze gevangenis werden ontvangen voor korte straffen van één tot vijf jaar. ‘Veel arbeiders, mijnwerkers en later metaalbewerkers uit Le Creusot, werden gevangen gezet na de grote staking van 1870 en de repressie die daarop volgde. Er waren ook reizigers in Autun die als bedelaars of landlopers werden beschouwd. 40% van de toenmalige gevangenisbevolking in Frankrijk werd opgesloten wegens landloperij of bedelarij voor een periode van drie tot zes maanden. Anderen werden gevangen gezet voor kleine diefstallen. Er waren ook enkele vrouwen in Autun, soms vergezeld van hun kinderen tot de leeftijd van vier jaar. Deze vrouwen werden soms gevangen gezet voor vrouwelijke illegaliteit: abortus en kindermoord’, legt Théophile Lavault uit.

Ouders die betaalden om hun recalcitrante kind op te sluiten

En onder de minderjarigen die in de gevangenis zaten, zijn er ook die op verzoek van hun ouders gevangen werden gehouden. ‘De ouders betaalden om hun kind voor een paar dagen of weken op te sluiten’.

Een belangrijke bron van informatie voor Théophile Lavault waren de gevangenisregisters. ‘De griffier registreerde de datum van binnenkomst, de achternaam, voornaam, beroep en woonadres als die er was. Het Vichy-regime voegde daar nog de vermelding van ras aan toe. Er zijn ook fysieke beschrijvingen van gevangenen en hun kleren te vinden, zodat die konden worden teruggegeven bij hun vrijlating. Dit is interessant omdat het veel zegt over sociale status. Als een verdachte in Autun terechtstaat, kunnen we de datum van de terechtzitting en de tenlastelegging achterhalen’, aldus de jonge filosoof, die ook de aard van de straffen heeft ontdekt die gevangenen tijdens hun opsluiting kregen opgelegd. ‘Ik dacht dat mensen vooral voor geweld naar een isoleercel werden gestuurd, maar in de 19e eeuw werden twee broers gestraft met droog brood en water omdat ze in de werkplaats hadden gelachen. Volgens de gevangenisregels moest je zwijgen. Dit maakte het mogelijk om de 50 gevangenen in Autun te straffen, die onder toezicht stonden van slechts drie personen: de hoofdbewaker, zijn vrouw die voor de vrouwen zorgde, en een plaatsvervanger’, aldus de jonge onderzoeker, die wijst op een ‘cultuur van gehoorzaamheid’.

Deze studie, die een mengeling is van geschiedenis en sociologie, stelt ons in staat ‘deze strafmaatschappij’ waarover de Franse filosoof Michel Foucault (bekend vanwege zijn politieke activisme in de jaren 70 en 80) sprak, te begrijpen.

Aart Sierksma

Bron: 400 graffitis étudiés et inventoriés à la prison circulaire [Meriem Souissi]

237 keer bekeken

Het Rolin museum in Autun

Het musée Rolin moet om de vijf jaar in een publicatie laten zien dat het wetenschappelijke en het culturele deel van het museum onafhankelijk is, het projet scientifique et culturel (PSC). Dit is nodig om de status Musée de France te behouden. Het oude PSC dateert van 2008. Het is dus hoog tijd om de balans op te maken van alle activiteiten en projecten.
In Autun zijn drie musea met de aanduiding Musée de France: Het Rolin Museum, het musée Saint-Nicolas

en het Espace Gislebertus Destination Autun. Om die titel te mogen voeren moet het museum beschikken over een wetenschappelijk bureau ter plaatse en moet de site in staat zijn om publiek te ontvangen. Op langere termijn is het de bedoeling dat het Rolin Museum deze titel zal behouden en dat de andere twee musea als dependances van het museum zullen worden beschouwd. De archeologische collectie en de gevangenis worden hierdoor behouden.

600 gerestaureerde werken

Tot 2025 zullen de musea in Autun onderzocht worden en zullen de sterke en zwakke punten in kaart gebracht worden. Het zal gaan om een inventarisatie van de reserves, voorwaarden voor het behoud van de werken, ontvangstvoorwaarden en de kracht van de activiteiten die in het museum worden voorgesteld. Alles zal worden onderzocht, inclusief de inhoud van de tentoonstellingen. Sinds 2015 is het Rolin Museum bezig met de restauratie van 600 kunstwerken, zodat er meer mogelijkheden komen om tentoonstellingen af te wisselen.
‘Deze musea zijn samen met la Maison Verger Tarin

mooie complementaire locaties. Het Rolin Museum is de belangrijkste en het bekendste bij het grote publiek. Het musée Saint-Nicolas is verder weg en minder toegankelijk. Daarnaast beschikken we ook over prachtige parken. Deze groene ruimten zijn bevoorrechte ontmoetingsplaatsen’, legt Agathe Legros, directeur van het museum, uit. Ze noemt de Estivales, dat elk jaar plaatsvindt, als voorbeeld. ‘Een huwelijk tussen muziek en het culturele erfgoed van de stad. Het zou mooi zijn als de verzamelingen van het Saint-Nicolas museum een eenheid gaan vormen met die van het Rolin museum en dat de bezoekers dit museum kunnen combineren met een bezoek aan het Maison Verger Tarin.’

Een programma tot 2022

‘Espace Gislebertus Destination Autun zou eigenlijk de toegangspoort van de stad moeten worden, met zijn maquette van de antieke stad.

Alle activiteiten kunnen van hier uit gericht worden op de kathedraal. Dat zou een mooie aanvulling kunnen zijn’, zegt Agathe Legros. ‘We moeten nu afwachten wat de financiële gevolgen zijn, maar onze ambitie is om het museumbestand in Autun overeind te houden. Voorlopig loopt het programma van het Rolin Museum nog tot 2022. De projectkosten bedragen 15 miljoen euro, waarvan 2,7 miljoen euro door de gemeente wordt gefinancierd.

Aart Sierksma

Bron: A Autun, le musée Rolin remis au centre de l’offre culturelle de la ville [Cécile Kettanjian]

341 keer bekeken

musee du son

In 2001 koos dit Nederlandse stel voor de Nièvre

Vertaald uit FR naar NL

In 2001 heeft de familie Gerritsen de knoop doorgehakt. Ze hebben Haarlem in Nederland met 150.000 inwoners verruild voor een klein dorp met 127 zielen. Ze bewonen een idyllische plek in het hart van het dorp met kippen die rond hun huis scharrelen. Honorine en Derk-Jan Gerritsen komen net thuis van een fietstocht. “We zijn echte Hollanders hoor,” zegt de eigenaar.

Zestien jaar geleden hebben ze de sprong gewaagd. Weg uit Haarlem, richting Monceaux-le-Comte in de Haut Nivernais met slechts 127 inwoners, een bakkerij en een herberg. “Het was liefde op het eerste gezicht. Ik heb er geen andere verklaring voor,” zegt Derk-Jan. “In Haarlem was ik grafisch ontwerper en Honorine werkte als museummedewerkster. We wilden iets anders met ons leven.”

Een ander leven en eigen baas
Drie jaar voordat ze definitief hun koffers pakten, vielen ze in 1998 voor deze al dertig jaar verlaten boerderij. “We hebben er niet heel lang over nagedacht”, voegt Honorine eraan toe. “Deze boerderij was voor ons, al wisten we nog niet echt wat we ermee zouden kunnen doen.”
Wat hun erg beviel aan dit nieuwe leven, was de vrijheid. “We zijn vrij om te denken wat we willen, we hebben alle bewegingsvrijheid die we willen en vooral: we zijn nu eigen baas. Je hoort mij niet zeggen dat we niet vrij waren in onze beroepen in Haarlem, maar we wilden echt iets anders uit proberen,” vervolgt Derk-Jan, die eraan herinnert dat het dorpshuis beheerd wordt door… een Nederlander.

Lees meer

292 keer bekeken

Een nieuwe gids voor musea en ander cultureel erfgoed

Vertaald uit FR naar NL

Museum Rolin

Iedereen kent wel het rijke historische en culturele erfgoed van Autun. De directie van ‘des musées et du patrimoine’, onder leiding van Agathe Legros wil meer bekendheid geven aan de activiteiten die verband houden met het erfgoed van Autun. “Tot nu toe hadden we geen echt programma, behalve ‘Sortir en Autunois’ of ‘le Guide de l’été’. En toch zijn er veel evenementen die betrekking hebben op het culturele erfgoed van Autun,” zegt Agathe Legros. Vandaar de presentatie van een nieuwe gids. Dit document is bedoeld om het nieuws over de musea en dergelijke bekendheid te geven, zoals allerlei zomerse evenementen. De programmering houdt rekening met de diversiteit van het publiek. Het is bedoeld voor zowel beginners als voor ervaren bezoekers, voor jong en voor oud.

Innovatie
In het eerste nummer staan twee tentoonstellingen, waaronder die van het museum Rolin, ‘De wonderlijke verzoeking van Eva’. Bladerend door de gids zal de geïnteresseerde alle andere activiteiten van het museum Rolin, inclusief het nieuwe zomerprogramma, ontdekken.

Lees meer

279 keer bekeken

Bibracte: Nog niet alle geheimen zijn onthuld

Vertaald uit FR naar NL

Alle geheimen van het voormalige oppidum van de Galliërs zijn nog niet blootgelegd, verre van dat! Opgravingen blijven doorgaan. (Een oppidum is een op hoogte gelegen versterkte stad of burcht van Keltische oorsprong).
Vincent Guichard (algemeen directeur van Bibracte) heeft onlangs ‘l’Association Joseph Déchelette de Roanne’ in het museum en op de archeologische site rondgeleid. De tweeëntwintig leden van de delegatie werden ondergedompeld in de geschiedenis die geschreven is in steen, hout en ijzer. Zoals de ‘murus gallicus’ (Gallische muur) die veel indruk maakte op Julius Caesar bij zijn eerste bezoek aan Bibracte, in het jaar 58 voor Chr. aan het begin van de Gallische Oorlog.
De Gallische Oorlog heeft de ontwikkeling van het oppidum versneld, nadat het een eeuw lang stilgestaan had en geleidelijk verlaten was ten gunste van ‘Augustodunum’ (het huidige Autun).
Als hij zegt: “Hier is geschiedenis geschreven vanuit de grond!” vat Vincent Guichard in een paar woorden alle lessen van de archeologen samen. Want daar, op de Mont Beuvray, is de grond als een boek waarvan je langzaam de pagina’s omslaat; als een verteller die zijn verhaal in stukjes en beetjes voordraagt.

Architectuur en hout
Dankzij de onvermoeibare onderzoekers, weten we nu dat Bibracte gebouwd was op palen. Als bewijs geldt een omgevallen muur na een brand. De Galliërs gebruikten in tweeën gespleten bomen. Zonder deze brand zouden de onderzoekers waarschijnlijk nooit een bewijs hiervoor gevonden hebben. De directeur van Bibracte zegt hierover: “Een ramp is een grote vreugde voor archeologen.”

Lees meer

737 keer bekeken